biến động của những hiện tượng kinh tế phức tạp,bao gồm nhiều phần tử mà
các đại lượng biểu hiện không thể cộng trực tiếp được với nhau.
Xuất phát từ yêu cầu so sánh các mức độ của hiện tượng phức tạp khi
thiết lập chỉ số, phương pháp chỉ số có hai đặc điểm cơ bản sau:
+Xây dựng chỉ số đối với hiện tượng kinh tế phức tạp thì biểu hiện về
lượng của các phần tử được chuyển về dạng chung để có thể trực tiếp cộng
được với nhau, dựa trên cơ sở mối quan hệ giữa nhân tố nghiên cứu với nhân
tố khác.Như vậy phải chuyển các đơn vị hoặc phần tử có tính chất khác nhau
thành dạng giông nhau để có thể so sánh được.
+Khi có nhiều nhân tố cùng tham gia vào tính chỉ số, phải giả định có
một nhân tố thay đổi còn các nhân tố khác không thay đổi.Việc giả định này
để loại trừ khả năng ảnh hưởng của nhân tố không nghiên cứu đối với kết quả
so sánh
1.3. Tác dụng của phương pháp chỉ số
-Dùng chỉ số để nghiên cứu sự biến động của hiện tượng qua thời gian
được gọi là chỉ số phát triển.
-Dùng chỉ số để nghiên cứu sự biến động củ hiện tượng qua không gian
được gọi là chỉ số không gian.
-Dùng chỉ số để nêu lên nhiệm vụ kế hoạch và tình hình thực hiện kế
hoạch được gọi là chỉ số kế hoạch.
-Dùng chỉ số để phân tích ảnh hưởng biến động của các nhân tố đối với
sự biến động của hiện tượng nghiên cứu.
Phân tích vai trò và ảnh hưởng của từng nhân tố đối với sự biến động của
hiện tượng kinh tế phức tạp được cấu thành từ nhiều nhân tố.Thực chất đây
cũng là phân tích mối liên hệ, nhằm nêu lên các nguyên nhân quyết định sự
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
5
biến động của hiện tượng phức tạp và tính toán cụ thể mức độ ảnh hưởng của
mỗi nguyên nhân này.
Qua các tác dụng nói trên cho thấy chỉ số là phương pháp không những
có khả năng nêu lên sự biến động tổng hợp của hiện tượng phức tạp, mà còn
có thể phân tích sự biến động này.
1.4. Phân loại
Trong nghiên cứu chỉ số người ta căn cứ vào nội dung, phạm vi tính toán
và tính chất của chỉ tiêu để phân chia thành các loại chỉ số cơ bản:
*Theo nội dung chỉ số bao gồm:
Chỉ số kế hoạch
Chỉ số không gian
Chỉ số phat triển
*Theo phạm vi tính toán chỉ số bao gồm
Chỉ số đơn
Chỉ số tổng hợp
*Theo tính chất chỉ số bao gồm:
Chỉ số chỉ tiêu chất lượng
Chỉ số chỉ tiêu khối lượng
2. Các loại chỉ số
2.1. Chỉ số phát triển
a. Chỉ số đơn
Chỉ số đơn là tỉ lệ giữa trị số của hiện tượng kì nghiên cứu với kì gốc nào
đó.
*Chỉ số đơn giá cả
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
6
i=
0
1
p
p
Chỉ số đơn về giá phản ánh biến động giá bán của từng mặt hàng ở kì
nghiên cứu so với kì gốc.
*Chỉ số đơn về lượng hàng tiêu thụ
i=
0
1
q
q
Chỉ số đơn về lượng hàng tiêu thụ phản ánh biến động khối lượng tiêu
thụ của từng mặt hàng ở kì nghiên cứu so với kì gốc.
Trong đó p: Giá hàng hóa
q: lượng hàng hóa tiêu thụ
0: kì gốc
1: kì nghiên cứu
i: chỉ số đơn
b. Chỉ số tổng hợp
*Chỉ số tổng hợp về giá cả
Chỉ số tổng hợp về giá biểu hiện quan hệ so sánh giữa giá bán của một
nhóm hay toàn bộ mặt hàng ở kì nghiên cứu với kì gốc qua đó phản ánh biến
động chung giá bán của các mặt hàng.
Như đã nói ở trên khi xây dựng chỉ số tổng hợp giá không thể tổng hợp
đơn thuần, nghĩa là cộng giá đơn vị các mặt hàng ở kì nghiên cứu và kì
gốc.Bản thân việc cộng giá các đơn vị là không có ý nghĩa và đồng thời bỏ
qua tình hình tiêu thụ thực tế của mỗi mặt hàng có tầm quan trọng khác
nhau.Để đưa về đại lượng có thể tổng hợp được khi xây dựng chỉ số tổng hợp
giá phải nhân giá mỗi mặt hàng với lượng tiêu thụ tương ứng trên cơ sở đó
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
7
thiết lập mối quan hệ so sánh.Bằng cách thiết lập như vậy, chỉ số giá tổng hợp
được biểu hiện qua công thức:
I=
∑
∑
00
11
qp
qp
Trong chỉ số 1 cả hai nhân tố là giá và lượng đều biến động.Do đó, để
nghiên cứu sự biến động của giá cả thì phải cố định lượng hàng hóa tiêu thụ ở
một kì nhất định và việc cố định đó được gọi là quyền số của chỉ số tổng hợp
giá cả.Do việc cố định thời kì quyền số mà ta có các công thức tính chỉ số
tổng hợp giá cả như sau:
+Nếu chọn quyền số là lượng hàng hóa tiêu thụ ở kì gốc (q
0
) ta có chỉ
số tổng hợp giá cả của Laspeyres:
p
I
L
=
∑
∑
00
01
qp
qp
(2)
+Nếu chọn quyền số là lượng hàng hóa ở kì nghiên cứu (q
1
) ta có chỉ số
tổng hợp giá cả của Passche:
I
P
P
=
∑
∑
10
11
qp
qp
(3)
Kết quả tính chỉ số tổng hợp giá theo công thức (2), (3) thuờng có sự
chênh lệch.Nguyên nhân cơ bản là do sự khác biệt về thời kỳ quyền số.Hơn
nữa, bản chất chỉ số Laspeyres và Passche đều có thể xác định từ các chỉ số
đơn giá nhưng theo công thức bình quân khác nhau.Mặt khác, chỉ số tổng hợp
Laspeyres và Paache có bất lợi là không có tính nghịch đảo và tính liên hoàn
nên ta có chỉ số tổng hợp của Fisher.
+Nếu chọn quyền số là lượng hàng tiêu thụ ở kỳ gốc (q
0
) và lượng hàng
tiêu thụ ở kỳ nghiên cứu (q
1
) ta có chỉ số tổng hợp Fisher:
I
F
P
=
∑
∑
∑
∑
10
11
00
01
qp
qp
x
qp
qp
(4)
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
8
*Chỉ số tổng hợp về lượng hàng hóa tiêu thụ
Chỉ số tổng hợp lượng hàng tiêu thụ biểu hiện quan hệ so sánh giữa khối
lượng tiêu thụ của nhóm hay toàn bộ mặt hàng thuộc phạm vi nghiên cứu giữa
hai thời gian hoặc qua đó phản ánh biến động chung về khối lượng tiêu thụ
của các mặt hàng.
Cần phải cố định giá cả tại một thời kì nhất định được gọi là quyền số
của chỉ số tổng hợp về lượng hàng hóa tiệu thụ
+Nếu chọn quyền số là giá cả hàng hóa kì gốc (p
0
),ta chọn chỉ số tổng
hợp Laspeyres:
I
L
Q
=
∑
∑
00
01
pq
pq
(5)
+Nếu chọn hàng hóa là giá cả hàng hóa kì nghiên cứu (p
1
), ta chọn chỉ
số tổng hợp Passche:
I
P
Q
=
∑
∑
10
11
pq
pq
(6)
+Nếu chọn quyền số là giá của các mặt hàng kì gốc và kỳ nghiên cứu, ta
chọn chỉ số tổng hàng tiêu thụ Fisher:
I
F
Q
=
∑
∑
∑
∑
10
11
00
01
pq
pq
x
pq
pq
(7)
c. Quyền số của chỉ số phát triển
Quyền số của chỉ số là những đại lượng được giữ cố định trong công
thức chỉ số tổng hợp.Nó có tác dụng:
-Làm cho các phân tử với đại lượng biểu hiện không thể cộng trực tiếp
được với nhau được chuyển về cùng một đại lượng đồng nhất và có thể tổng
hợp được
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
9
-Biểu hiện vai trò và tầm quan trọng của mỗi phần tử hay bộ phận trong
toàn bộ tổng thể
2.2. Chỉ số không gian
a. Chỉ số đơn
* Chỉ số đơn về giá: phản ánh sự biến động về giá cả của từng mặt hàng
ở thị trường này so với thị trường kia.
I
BAP )/(
=
P
P
B
A
*Chỉ số đơn về lượng hàng hóa tiêu thụ: phản ánh sự biến động về lượng
hàng hóa tiêu thụ của từng mặt hàng ở thị trường này so với thị trường kia
I
BAQ )/(
=
Q
Q
B
A
b. Chỉ số tổng hợp
*Chỉ số tổng hợp về giá cả: phản ánh sự biến động về giá cả của một số
mặt hàng ở thị trường này với thị trường kia.Quyền số thường được sử dụng
là lượng hàng hóa tiêu thụ chung của hai thị trường tính riêng cho từng mặt
hàng
Q=
qq
BA
+
I
BAP )/(
=
∑
∑
Q
Q
P
P
B
A
.
.
*Chỉ số tổng hợp về lượng hàng tiêu thụ (Quyền số là giá cả)
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
10
Quyền số của chỉ số tổng hợp lượng tiêu thụ so sánh giữa hai thị trường
có thể là giá cố định do Nhà Nước ban hành hoặc giá trung bình của từng mặt
hàng ở hai thị trường.
+Nếu sử dụng quyền số là giá cố định, công thức tính chỉ số tổng hợp
lượng tiêu thụ so sánh giữa hai thị trường thể hiện như sau:
I
)/( BAq
=
∑
∑
nB
n
pq
pq
A
Trong đó: p
n
là giá cố định từng mặt hàng
+Nếu căn cứ vào dữ liệu giá bán ở cả hai thị trường để xác định giá bán
bình quân của từng mặt hàng thì chỉ số tổng hợp lưọng tiêu thụ so sánh giữa
hai thị trưòng được thể hiện như sau:
I
)/( BAq
=
∑
∑
pq
pq
B
A
Trong đó: Giá trung bình của từng mặt hàng đựoc tính theo công thức
trung bình cộng gia quyền với quyền số là lượng hàng tiêu thụ ở mỗi thị
trường:
p
=
BA
BBAA
qq
qpqp
+
+
2.3. Chỉ số kế hoạch
Chỉ số kế hoạch biểu hiện nhiệm vụ kế hoạch hoặc tình hình thực hiện kế
hoạch đối với từng chỉ tiêu.
Khi thiết lập và tính toán các chỉ số tổng hợp phân tích kế hoạch đối với
các chỉ tiêu nghiên cứu, việc lựa chọn quyền số cũng căn cứ vào đặc điểm dữ
liệu và mục đích nghiên cứu.
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
11
Trường hợp phân tích kế hoạch giá thành các sản phẩm của một doanh
nghiệp, quyền số có thể là sản lượng thực tế hoặc sản lượng kế hoạch
+Nếu căn cứ vào dữ liệu về sản lượng thực tế của doanh nghiệp ở các
kỳ, có thể thiết lập các chỉ số sau
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
12
a. Chỉ số đơn
* Chỉ số đơn về giá thành sản phẩm
+ Nhiệm vụ kế hoạch
I
Znv
=
Z
Z
KH
0
+ Hoàn thành kế hoạch
I
Zht
=
Z
Z
Kh
1
*Chỉ số đơn về khối lượng sản phẩm
+ Nhiệm vụ kế hoạch
I
Qnv
=
Q
Q
KH
)
+ Hoàn thành kế hoạch
I
Qht
=
Q
Q
KH
1
b. Chỉ số tổng hợp
Khi thiết lập và tính toán các chỉ số tổng hợp phân tích kế hoạch đối với
các chỉ tiêu nghiên cứu, việc lựa chọn quyền số cũng căn cứ vào đặc điểm dữ
liệu và mục đích nghiên cứu.
Trường hợp phân tích kế hoạch giá thành các sản phẩm của một doanh
nghiệp, quyền số có thể là sản lượng thực tế hoặc sản lượng kế hoạch.
* Chỉ số giá thành tổng hợp sản phẩm
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
13
+Nếu căn cứ vào dữ liệu về sản lượng thực tế của doanh nghiệp ở các
kỳ, có thể thiết lập chỉ số sau:
I
Zht
=
∑
∑
q
Z
q
Z
KH
1
1
1
.
.
+Nếu căn cứ vào sản lượng kế hoạch của doanh nghiệp ở các kì, ta có
thể thiết lập chỉ số sau:
I
Zht
=
∑
∑
Q
Z
Q
Z
KH
KH
KH
.
.
1
*Chỉ số tổng hợp về khối lượng sản phẩm
+ Nhiệm vụ kế hoạch
I
Qnv
=
∑
∑
Z
Q
Z
Q
KH
0
0
0
.
.
+ Hoàn thành kế hoạch
I
Qht
=
∑
∑
Z
Q
Z
Q
KH
0
0
1
.
.
Trong các công thức tính chỉ số kế hoạch trên, mỗi loại quyền số đều có
tác dụng nhất định.Chẳng hạn, việc dùng quyền số là sản lượng thực tế kỳ
nghiên cứu có thể phản ánh được đúng điều kiện sản xuất thực tế của doanh
nghiệp trong kỳ nghiên cứu.Còn trường hợp sử dụng quyền số là sản lượng kế
hoạch có thể cho phép phân tích tình hình thực hiện kế hoạch giá thành trong
điều kiện giả định doanh nghiệp thực hiện đúng kế hoạch về sản lượng.
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét