đúng đắn cũng như giúp cho việc phân tích tài liệu được khoa học, khách
quan, phản ánh đúng nội dung cần nghiên cứu.
5
4. BỐ CỤC CỦA ĐỀ TÀI
Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, đề tài nghiên cứu được chia
thành 3 chương:
-Chương I: Lý luận chung về phát triển kinh tế
-Chương II: Thực trạng kinh tế vùng Đồng bằng sông Hồng
-Chương III: Một số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển kinh tế vùng
Đồng bằng sông Hồng
6
CHƯƠNG 1
LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ
1.1. Khái niệm vùng
Cho đến nay có rất nhiều khái niệm về vùng nhưng đều có thể coi: vùng
như là một bộ phận của lãnh thổ quốc gia, có một sắc thái dặc thù nào đó, hoạt
động như một hệ thống do có mối quan hệ tương đối chặt chẽ giữa các thành
phần cấu tạo nên nó (cụ thể như các luồng trao đổi vật chất, năng lượng, thông
tin…) cũng như mối quan hệ có chọn lọc với không gian các cấp bên ngoài.
Các thuộc tính cơ bản của vùng:
- Là một phần của bề mặt trái đất, hơn nữa chiếm không gian nhất định
(không gian ba chiều). Một số không gian này là không gian tụ nhiên, không
gian kinh tế, không gian xã hội,…
- Có phạm vi giới tuyến nhất định: phạm vi có lớn nhỏ là căn cứ vào
các yêu cầu khác nhau, hệ thống chỉ tiêu khác nhau để chia; giới tuyến của
vùng thường có đặc trưng mang tính quá độ, là một “dải đất” từ biến lượng tới
biến chất.
- Có hình thức kết cấu hệ thống nhất định: tính phân cấp hoặc tính
nhiều cấp, tính phân tầng. Do vậy vùng có mội quan hệ trên với dưới, phải với
trái, mỗi vùng nhỏ là một phần hợp thành của một vùng lớn.
- Vùng là một tồn tại khách quan: là cái mà để căn cứ vào đó theo yêu
cầu và đối tượng khác nhau để phân chia, là sự phản ánh chủ quan nhận thức
của con người đối với thế giới khách quan.
- Tính đồng nhất tương đối: thể hiện trong các đặc điểm tự nhiên và
các đặc điểm lịch sử. Các đặc điểm sau này được bảo tồn thông qua những gia
tài văn hóa như trong các kiến trúc nhà ở, nếp sinh hoạt, văn hóa dân gian,…
- Trình độ phát triển kinh tế xã hội và sự sinh lợi của lãnh thổ ảnh
hưởng lớn tới kích thước của vùng.
7
Tóm lại: Vùng là một hệ thống bao gồm các mối liên hệ giữa các bộ
phận hợp thành với các dạng liên hệ địa lý, kinh tế, xã hội,…bên trong cũng
như bên ngoài hệ thống.
1.2. Vùng kinh tế
Vùng kinh tế là một thực thể tồn tại khách quan, sự phát triển lực lượng
sản xuất quyết định nội dung, trình độ và mức độ phát triển vùng. Các vùng
kinh tế hình thành do kết quả của phân công lao động xã hội theo lãnh thổ, tồn
tại và phát triển một cách khách quan.
Xét về góc độ bản chất của vung kinh tế thì “Vùng kinh tế là một bộ
phận lãnh thổ nguyên vẹn của nền kinh tế quốc dân, có những dấu hiệu sau:
chuyên môn hóa những chức năng kinh tế quốc dân cơ bản,tính tổng hợp: được
hiểu theo nghĩa rộng như là mối quan hệ qua lại giữa các bộ phận cấu thành
quan trọng nhất trong cơ cấu kinh tế và cơ cấu lãnh thổ của vùng, coi vùng như
là hệ thống toàn vẹn, một đơn vị có tổ chức trong bộ máy quản lý lãnh thổ nền
kinh tế quốc dân”
Cơ sở hình thành và phát triển vùng là các yếu tố tạo vùng, trong đó yếu
tố tiền đề là phân công lao động lãnh thổ. Sự phân công lao động theo ngành đã
kéo theo quá trình phân công lao đông theo lãnh thổ. Từ chỗ mỗi vùng đều sản
xuất nhiều loại sản phẩm để tự túc, tự cấp đến chỗ mỗi vùng chỉ sản xuất một
hay một số loại sản phẩm nhất định để trao đổi với vùng khác. Yếu tố phân
công lao động xã hội theo lãnh thổ là yếu tố lý giải quá trình tạo vùng dưới góc
độ triết học và kinh tế chính trị học, do việc luận chứng và kích thích cơ bản sự
phân bố lực lượng sản xuất một cách hợp lý.
Nội dung của vùng kinh tế bao gồm cơ cấu ngành và cơ cấu lãnh thổ. Cơ
cấu ngành của vùng đó là mối quan hệ giữa các ngành chuyên môn hóa, ngành
phát triển tổng hợp (bao gồm các ngành phục vụ, hỗ trợ cho chuyên môn hóa,
cấu trúc hạ tầng). Cơ cấu lãnh thổ của vùng đó là những mối quan hệ giữa hạt
nhân với lớp vỏ trong và lớp vỏ ngoài. Đó là quan hệ giữa trung tâm vùng với
các vùng ngoại vi và ranh giới vùng, sức hút của trung tâm tới đâu thì ranh giới
8
vùng tới đó.
Vùng kinh tế hình thành và phát triển dưới sự chi phối của các yếu tố tạo
vùng khách quan; vùng là một phạm trù lịch sử.
1.3. Cở sở lý thuyết về tăng trưởng và phát triển kinh tế
1.3.1. Các quan niệm, khái niệm tăng trưởng kinh tế
Tăng trưởng kinh tế là một phạm trù kinh tế, nó phản ánh quy mô tăng
lên hay giảm đi của nền kinh tế ở năm này so với năm trước đó hoặc của thời
kỳ này so với thời kỳ trước đó. Tăng trưởng kinh tế có thể biểu hiện bằng qui
mô tăng trưởng và tốc độ tăng trưởng. Qui mô tăng trưởng phản ánh sự gia
tăng lên hay giảm đi nhiều hay ít, còn tốc độ tăng trưởng được sử dụng với ý
nghĩa so sánh tương đối và phản ánh sự gia tăng nhanh hay chậm của nền kinh
tế giữa năm hay các thời kỳ. Để đo lường tăng trưởng kinh tế người ta thường
dùng hai chỉ số chủ yếu: phần tăng, giảm quy mô của nền kinh tế (tính theo
GDP), hoặc tốc độ tăng trưởng kinh tế (tính theo GDP).
Ngày nay, tăng trưởng kinh tế được gắn với chất lượng tăng trưởng. Mặt
số lượng của tăng trưởng kinh tế được thể hiện ở qui mô, tốc độ của tăng trưởng.
Còn mặt chất lượng của tăng trưởng kinh tế là tính qui định vốn có của nó, là sự
thống nhất hữu cơ làm cho hiện tượng tăng trưởng kinh tế khác với các hiện
tượng khác. Chất lượng tăng trưởng được qui định bởi các yếu tố cấu thành và
phương thức liên kết giữa các yếu tố cấu thành nên tăng trưởng kinh tế.
Hiện nay có nhiều cách hiểu khác nhau về chất lượng tăng trưởng kinh tế.
Theo quan điểm của Ngân hàng thế giới, Chương trình phát triển của Liên hợp
quốc và một số nhà kinh tế học nổi tiếng được giải thưởng Nobel gần đây như
G.Becker, R.Lucas, Amrtya Sen, J.Stiglitz, thì cùng với quá trình tăng trưởng,
chất lượng tăng trưởng biểu hiện tập trung ở các tiêu chuẩn chính sau đây:
- Thứ nhất, tốc độ tăng trưởng kinh tế ổn định trong dài hạn và tránh
được những biến động từ bên ngoài.
- Thứ hai, tăng trưởng kinh tế theo chiều sâu, được thể hiện ở sự đóng
góp của yếu tố năng suất nhân tố tổng hợp TFP cao và không ngừng gia tăng.
9
- Thứ ba, tăng trưởng phải đảm bảo nâng cao hiệu quả kinh tế và nâng
cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
- Thứ tư, tăng trưởng đi kèm theo với phát triển môi trường bền vững.
- Thứ năm, tăng trưởng hỗ trợ cho thể chế dân chủ luôn đổi mới, đến
lượt nó thúc đẩy tăng trưởng ở tỷ lệ cao hơn.
- Thứ sáu, tăng trưởng phải đạt được mục tiêu cải thiện phúc lợi xã hội
và giảm được đói nghèo.
Như vậy, khi nghiên cứu quá trình tăng trưởng, cần phải xem xét một
cách đầy đủ hai mặt của hiện tượng tăng trưởng kinh tế là số lượng và chất
lượng của tăng trưởng. Tăng trưởng kinh tế với tốc độ và chất lượng cao là
mong muốn của mọi quốc gia và của cả nhân loại trên thế giới. Sau đây chúng
ta xem xét một số quan điểm về tăng trưởng kinh tế.
1.3.1.1. Các quan điểm về tăng trưởng kinh tế
Quan điểm cổ điển về tăng trưởng kinh tế:
Lý thuyết cổ điển về tăng trưởng kinh tế do các nhà kinh tế học cổ điển
nêu ra mà các đại diện tiêu biểu là Adam Smith và David Ricardo. Adam Smith
(1723-1790) được coi là người sáng lập ra kinh tế học và là người đầu tiên
nghiên cứu lý luận tăng trưởng kinh tế một cách có hệ thống. Trong tác phẩm
“Của cải của các quốc gia”, ông đã nghiên cứu về tính chất, nguyên nhân tăng
trưởng kinh tế và làm thế nào để tạo điều kiện cho kinh tế tăng trưởng. Nội
dung cơ bản của tác phẩm này là:
- Học thuyết về “Giá trị lao động”, ông cho rằng lao động là nguồn gốc
cơ bản để tạo ra của cải cho đất nước.
- Học thuyết về “Bàn tay vô hình”, theo ông nếu không bị chính phủ
kiểm soát, người lao động sẽ được lợi nhuận thúc đẩy để sản xuất ra dịch vụ và
hàng hóa cần thiết và thông qua thị trường tự do này, lợi ích cá nhân sẽ gắn liền
với lợi ích xã hội. Từ đó ông cho rằng Chính phủ không có vai trò thúc đẩy
tăng trưởng kinh tế.
10
- Lý thuyết về phân phối thu nhập theo nguyên tắc “Ai có gì được nấy”,
theo nguyên tắc này, tư bản có vốn thì được lợi nhuận, địa chủ có đất đai thì
thu được địa tô, công nhân có sức lao động thì nhận được tiền công.
Theo Adam Smith, chính lao động được sử dụng trong những công việc
có ích và hiệu quả là nguồn gốc tạo ra giá trị cho xã hội. Số công nhân “hữu ích
và hiệu quả” cũng như năng suất của họ phụ thuộc vào lượng tư bản tích luỹ.
Adam Smith coi sự gia tăng tư bản là yếu tố quyết định tăng trưởng kinh tế.
Nếu Adam Smith được coi là người sáng lập ra Kinh tế học thì David
Ricardo (1772-1823) được coi là tác giả cổ điển xuất sắc nhất. Ông kế thừa các
tư tưởng của Adam Smith, và chịu ảnh hưởng tư tưởng về dân số học của T.R
Malthus (1776-1834). Những quan điểm cơ bản của David Ricardo về tăng
trưởng kinh tế được thể hiện như sau: Nông nghiệp là ngành kinh tế quan trọng
nhất, các yếu tố cơ bản của tăng trưởng kinh tế là đất đai, lao động và vốn,
trong từng ngành và phù hợp với một trình độ kỹ thuật nhất định, các yếu tố
này kết hợp với nhau theo một tỷ lệ cố định, không thay đổi.
David Ricardo cho rằng trong nông nghiệp, năng suất cận biên của đất
đai, tư bản, lao động đều giảm dần. Theo Ricardo, bất cứ biện pháp nào có thể
thúc đẩy việc nâng cao năng suất cận biên như: cải tạo nông nghiệp, áp dụng
máy móc, nhập ngũ cốc giá rẻ, giảm thuế và chi tiêu công cộng, đều làm tăng
lợi nhuận, từ đó tăng tỷ lệ hình thành tư bản, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy
xuất phát từ góc độ phân phối thu nhập để nghiên cứu tăng trưởng kinh tế,
nhưng ông vẫn đặc biệt nhấn mạnh tích luỹ tư bản là nhân tố chủ yếu quyết
định sự tăng trưởng kinh tế còn các chính sách của Chính phủ không có tác
động quan trọng tới hoạt động của nền kinh tế.
Quan điểm của K.Marx về tăng trưởng kinh tế:
K.Marx (1818-1883) không những là một nhà xã hội, chính trị học, lịch
sử và triết học xuất chúng mà còn là một nhà kinh tế học xuất sắc. Theo Marx
các yếu tố tác động đến quá trình tái sản xuất là đất đai, lao động, vốn và tiến bộ
kỹ thuật. Marx đặc biệt quan tâm đến vai trò của lao động trong việc tạo ra giá trị
11
thặng dư. Theo Marx, sức lao động đối với nhà tư bản là một loại hàng hóa đặc
biệt, giá trị sử dụng của hàng hóa sức lao động không giống như giá trị sử dụng
của các loại hàng hóa khác, vì nó có thể tạo ra một giá trị lớn hơn giá trị của bản
thân nó, giá trị đó bằng giá trị sức lao động cộng với giá trị thặng dư.
Về yếu tố kỹ thuật, Marx cho rằng tiến bộ kỹ thuật làm tăng số máy móc
và dụng cụ lao động dành cho người thợ, nghĩa là cấu tạo hữu cơ tư bản C/V có
xu hướng ngày càng tăng. Do các nhà tư bản cần nhiều vốn hơn để khai thác
tiến bộ kỹ thuật, để nâng cao năng suất lao động của công nhân nên các nhà tư
bản phải chia giá trị thặng dư thành hai phần: một phần để tiêu dùng cho nhà tư
bản, một phần để tích luỹ phát triển sản xuất. Đó là nguyên nhân tích luỹ của
chủ nghĩa tư bản.
Marx bác bỏ ý kiến về “cung tạo nên cầu”, theo ông khủng hoảng kinh tế
là một giải pháp nhằm khôi phục lại thế thăng bằng đã bị rối loạn. Các chính
sách kinh tế của Nhà nước có ý nghĩa quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng, đặc
biệt là chính sách khuyến khích nâng cao mức cầu hiện có.
Quan điểm tân cổ điển về tăng trưởng kinh tế:
Cuối thế kỉ 19 là thời kì đánh dấu sự chuyển biến mạnh mẽ của khoa học
kỹ thuật. Hàng loạt các phát minh khoa học ra đời, cùng với nó nhiều nguồn tài
nguyên quí được đưa vào khai thác làm cho kinh tế thế giới có bước phát triển
mạnh mẽ. Sự chuyển biến này có ảnh hưởng mạnh đến các nhà kinh tế, hình
thành một trường phái kinh tế mới mà ngày nay ta gọi là trường phái tân cổ
điển, đứng đầu là Alfred Marshall (1842-1924), tác phẩm chính của ông là
“Các nguyên lý của kinh tế học”, xuất bản năm 1890, do đó thời điểm này
được coi như mốc đánh dấu sự ra đời của trường phái tân cổ điển.
Các nhà kinh tế tân cổ điển bác bỏ quan điểm cổ điển cho rằng sản xuất
trong một tình trạng nhất định đòi hỏi những tỷ lệ nhất định về lao động và
vốn, họ cho rằng vốn và lao động có thể thay thế cho nhau, và trong quá trình
sản xuất có thể có nhiều cách kết hợp giữa các yếu tố đầu vào. Đồng thời họ
cho rằng tiến bộ khoa học kỹ thuật là yếu tố cơ bản để thúc đẩy sự phát triển
12
kinh tế. Do chú trọng đến các nhân tố đầu vào của sản xuất, lý thuyết tân cổ
điển còn được gọi là lý thuyết trọng cung.
Điểm giống với các nhà kinh tế cổ điển, các nhà kinh tế tân cổ điển cho
rằng trong điều kiện thị trường cạnh tranh, khi nền kinh tế có biến động thì sự
linh hoạt về giá cả và tiền công là nhân tố cơ bản khôi phục nền kinh tế về vị trí
sản lượng tiềm năng với việc sử dụng hết nguồn lao động. Họ cũng cho rằng
Chính phủ không có vai trò quan trọng trong việc điều tiết nền kinh tế.
Quan điểm của Keynes về tăng trưởng kinh tế:
Vào những năm 30 của thế kỷ XX, khủng hoảng kinh tế và thất nghiệp
đã diễn ra thường xuyên, nghiêm trọng. Cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới
1929-1933 đã chứng tỏ rằng học thuyết “Tự điều tiết” nền kinh tế của các
trường phái cổ điển và tân cổ điển là thiếu xác thực, lý thuyết về “Bàn tay vô
hình” của A.Smith tỏ ra kém hiệu quả. Điều này đòi hỏi các nhà kinh tế phải
đưa ra các học thuyết mới phù hợp hơn. Năm 1936, sự ra đời của tác phẩm “Lý
thuyết chung về việc làm, lãi suất và tiền tệ” của John Maynard Keynes (1883-
1946) đánh dấu sự ra đời của học thuyết kinh tế mới.
Keynes cho rằng có hai đường tổng cung: đường tổng cung dài hạn AS-
LR phản ánh mức sản lượng tiềm năng, và đường tổng cung ngắn hạn AS-SR
phản ánh khả năng thực tế. Cân bằng của nền kinh tế không nhất thiết ở mức
sản lượng tiềm năng, mà thường cân bằng dưới mức sản lượng tiềm năng.
Keynes cũng đánh giá cao vai trò của tiêu dùng trong việc xác định sản lượng.
Theo ông, thu nhập của các cá nhân được sử dụng cho tiêu dùng và tích luỹ.
Nhưng xu hướng chung là khi mức thu nhập tăng thì xu hướng tiêu dùng trung
bình sẽ giảm, xu hướng tiết kiệm trung bình tăng. Việc giảm xu hướng tiêu
dùng sẽ làm cho cầu tiêu dùng giảm. Ông cho rằng đây chính là một trong
những nguyên nhân cơ bản dẫn dến sự trì trệ trong hoạt động kinh tế.
Mặt khác, Keynes cũng cho rằng đầu tư đóng vai trò quyết định đến qui
mô việc làm, khối lượng đầu tư phụ thuộc lãi suất cho vay và năng suất cận
biên của vốn. Keynes sử dụng lý luận về việc làm và sản lượng do cầu quyết
13
định để giải thích mức sản lượng thấp và thất nghiệp kéo dài trong những năm
30 ở hầu hết các nước công nghiệp phương Tây, do đó lý thuyết này còn gọi là
thuyết trọng cầu.
Qua phân tích tổng quan về việc làm, Keynes đã đi đến kết luận: muốn
thoát khỏi khủng hoảng, thất nghiệp, Nhà nước phải thực hiện điều tiết bằng
các chính sách kinh tế, những chính sách này nhằm tăng cầu tiêu dùng. Ông
cũng cho rằng Chính phủ có vai trò to lớn trong việc sử dụng những chính sách
kinh tế: chính sách thuế, chính sách tiền tệ, lãi suất nhằm thúc đẩy tăng
trưởng kinh tế.
Quan điểm hiện đại về tăng trưởng kinh tế:
Các nhà kinh tế học hiện đại ủng hộ việc xây dựng một nền kinh tế hỗn
hợp, trong đó thị trường trực tiếp xác định những vấn đề cơ bản của tổ chức
kinh tế, nhà nước tham gia điều tiết có mức độ nhằm hạn chế những mặt tiêu
cực của thị trường. Thực chất nền kinh tế hỗn hợp là sự xích lại gần nhau của
học thuyết kinh tế tân cổ điển và học thuyết kinh tế của Keynes. Những ý
tưởng cơ bản của học thuyết này được trình bày trong tác phẩm “Kinh tế học”
của P.Samuelson xuất bản năm 1948.
Kinh tế học hiện đại quan niệm về sự cân bằng kinh tế theo mô hình của
Keynes, nghĩa là sự cân bằng của nền kinh tế thường dưới mức tiềm năng,
trong điều kiện hoạt động bình thường của nền kinh tế vẫn có lạm phát và thất
nghiệp. Nhà nước cần xác định tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên và mức lạm phát có
thể chấp nhận được. Sự cân bằng này của nền kinh tế được xác định tại giao
điểm của tổng cung và tổng cầu.
Lý thuyết tăng trưởng kinh tế hiện đại thống nhất với cách xác định của
mô hình kinh tế tân cổ điển về các yếu tố tác động đến sản xuất. Họ cho rằng
tổng mức cung (Y) của nền kinh tế được xác định bởi các yếu tố đầu vào của
sản xuất: lao động (L), vốn sản xuất (K), tài nguyên thiên nhiên được sử dụng
(R), khoa học công nghệ (A). Nói cách khác hàm sản xuất có dạng:
Y= F (L,K,R,A ) (1.1)
14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét